Việt Nam trước ngã rẽ xử lý rác: Bao giờ thoát kiếp chôn lấp để bước sang kỷ nguyên tái chế – đốt rác hiện đại?

Nếu ví rác thải là “bóng tối” của quá trình đô thị hóa, thì chôn lấp chính là cách Việt Nam đang che bóng tối ấy bằng… đất. Hàng chục năm qua, chôn lấp vẫn là phương thức xử lý rác chủ đạo, chiếm tới hơn 60–70% tổng lượng rác sinh hoạt tại nhiều địa phương. Nhưng khi quỹ đất cạn dần, ô nhiễm lan rộng và áp lực môi trường ngày càng khốc liệt, câu hỏi không còn là có nên thay đổi hay không, mà là: Việt Nam đang ở đâu trên hành trình chuyển từ chôn lấp sang tái chế và đốt rác?

Chôn lấp – “giải pháp rẻ” nhưng cái giá không hề rẻ

Chôn lấp từng được coi là lựa chọn tiết kiệm, dễ làm, phù hợp với điều kiện kinh tế – kỹ thuật của Việt Nam. Nhưng thực tế cho thấy, cái “rẻ” trước mắt lại kéo theo chi phí môi trường và xã hội khổng lồ: ô nhiễm nước ngầm, mùi hôi kéo dài, phát thải khí nhà kính, xung đột giữa người dân và chính quyền địa phương.

Không khó để tìm thấy những bãi rác quá tải, tồn tại hàng chục năm, trở thành “điểm nóng” khiếu kiện. Khi một bãi chôn lấp đóng cửa, địa phương lại loay hoay tìm bãi mới – vòng luẩn quẩn chưa có hồi kết. Rõ ràng, chôn lấp không còn là “phao cứu sinh”, mà đang trở thành lực cản cho phát triển bền vững.

Tái chế – khâu yếu nhất trong chuỗi xử lý rác

Trong bức tranh chuyển đổi, tái chế được nhắc đến nhiều nhất, nhưng cũng là mảnh ghép yếu nhất. Việt Nam chưa thiếu khẩu hiệu “phân loại rác tại nguồn”, nhưng thiếu cơ chế thực thi hiệu quả. Phần lớn rác sinh hoạt vẫn bị trộn lẫn, khiến việc tái chế gặp khó ngay từ đầu.

Hoạt động tái chế hiện nay chủ yếu dựa vào khu vực phi chính thức: người thu gom ve chai, làng nghề tái chế nhỏ lẻ, công nghệ lạc hậu. Hệ quả là ô nhiễm thứ cấp gia tăng, trong khi giá trị kinh tế từ rác chưa được khai thác đúng mức. Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã mở đường với cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), nhưng để chính sách đi vào cuộc sống vẫn cần thời gian và quyết tâm lớn từ cả Nhà nước lẫn doanh nghiệp.

Đốt rác – bước tiến tất yếu nhưng chưa đồng đều

Trong bối cảnh đó, đốt rác – đặc biệt là đốt rác phát điện – đang nổi lên như một xu hướng tất yếu. Nhiều địa phương đã bắt đầu tiếp cận công nghệ đốt nhằm giảm khối lượng chôn lấp, xử lý triệt để rác thải sinh hoạt.

Tuy nhiên, bức tranh không hoàn toàn màu hồng. Số lượng dự án đốt rác hiện đại còn hạn chế, tập trung chủ yếu ở các đô thị lớn. Không ít nơi vẫn e ngại vì chi phí đầu tư cao, lo ngại về khí thải, hoặc thiếu nguồn rác ổn định. Thực tế cho thấy, vấn đề không nằm ở công nghệ, mà nằm ở cách lựa chọn công nghệ phù hợp với quy mô, thành phần rác và năng lực quản lý của từng địa phương.

Việt Nam đang ở đâu?

Nếu nhìn tổng thể, Việt Nam đang ở giai đoạn chuyển tiếp đầy giằng co. Chôn lấp vẫn chiếm ưu thế, tái chế phát triển chậm, đốt rác bắt đầu tăng tốc nhưng chưa bứt phá. Chúng ta đã nhận thức rõ con đường phải đi, nhưng bước chân vẫn còn dè dặt.

Điểm tích cực là tư duy đã thay đổi. Rác không còn chỉ là “thứ bỏ đi”, mà dần được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên. Chính sách ngày càng siết chặt tiêu chuẩn môi trường, khuyến khích xã hội hóa đầu tư, mở đường cho doanh nghiệp công nghệ tham gia sâu vào bài toán xử lý rác.

Ngã rẽ phía trước: Chọn chậm rãi hay bứt tốc?

Câu hỏi lớn nhất hiện nay không phải “có chuyển đổi hay không”, mà là chuyển nhanh đến mức nào. Nếu tiếp tục chậm trễ, Việt Nam sẽ phải trả giá bằng môi trường sống, ngân sách và niềm tin của người dân. Ngược lại, nếu dám đầu tư bài bản vào tái chế và đốt rác hiện đại, Việt Nam hoàn toàn có thể rút ngắn con đường mà nhiều quốc gia đã đi trong hàng chục năm.

Chuyển từ chôn lấp sang tái chế, đốt rác không chỉ là thay đổi công nghệ, mà là thay đổi tư duy phát triển. Và ở ngã rẽ ấy, Việt Nam đã nhìn thấy hướng đi – vấn đề còn lại là có đủ quyết tâm để bước tới hay không.