Bao giờ Việt Nam thoát khỏi vòng luẩn quẩn chôn lấp rác?

Mỗi ngày, Việt Nam phát sinh hàng chục nghìn tấn rác thải sinh hoạt. Trong đó, phần lớn vẫn được xử lý bằng một cách quen thuộc đến mức… đáng lo ngại: chôn lấp. Dù đã được cảnh báo suốt nhiều năm, dù các bãi rác quá tải, ô nhiễm không khí, nước rỉ rác và xung đột môi trường ngày càng gay gắt, chôn lấp vẫn đang là “lối mòn” phổ biến nhất trong xử lý rác thải. Câu hỏi đặt ra là: Bao giờ Việt Nam mới thực sự thoát khỏi vòng luẩn quẩn này?

Chôn lấp – giải pháp rẻ trước mắt, đắt về lâu dài

Không thể phủ nhận, chôn lấp từng là giải pháp phù hợp trong giai đoạn đầu phát triển: chi phí đầu tư thấp, công nghệ đơn giản, dễ triển khai. Tuy nhiên, khi tốc độ đô thị hóa và tiêu dùng tăng nhanh, lượng rác phát sinh vượt xa khả năng chịu tải của các bãi chôn lấp, phương thức này nhanh chóng bộc lộ mặt trái.

Bãi rác quá tải kéo theo nguy cơ ô nhiễm đất, nước ngầm, không khí; phát sinh mùi hôi, ruồi muỗi; thậm chí gây sạt lở, cháy nổ. Quan trọng hơn, chôn lấp là hình thức “chôn vùi tài nguyên”, bởi phần lớn rác sinh hoạt hoàn toàn có thể tái chế, tái sử dụng hoặc chuyển hóa thành năng lượng. Cái giá mà xã hội phải trả không chỉ là tiền bạc, mà còn là sức khỏe cộng đồng và niềm tin của người dân.

Vì sao Việt Nam vẫn “mắc kẹt” với chôn lấp?

Vòng luẩn quẩn chôn lấp tồn tại không phải vì thiếu cảnh báo, mà vì thiếu một hệ sinh thái giải pháp đồng bộ. Thứ nhất là bài toán vốn: đầu tư các nhà máy xử lý rác hiện đại, đặc biệt là đốt rác phát điện, đòi hỏi nguồn lực tài chính lớn, trong khi nhiều địa phương còn e ngại rủi ro.

Thứ hai là chính sách và cơ chế chưa đủ mạnh. Quy hoạch xử lý rác ở nhiều nơi còn manh mún, thiếu tầm nhìn dài hạn; giá xử lý rác chưa phản ánh đúng chi phí môi trường; cơ chế lựa chọn công nghệ còn nặng hình thức, chưa đặt hiệu quả lâu dài làm trung tâm.

Thứ ba là phân loại rác tại nguồn chưa thực chất. Khi rác chưa được phân loại, mọi công nghệ phía sau đều gặp khó. Rác ướt – rác khô trộn lẫn làm giảm hiệu suất tái chế, tăng chi phí xử lý và khiến nhiều nhà máy hiện đại không thể vận hành đúng thiết kế.

Bài học từ thế giới: Chôn lấp không phải là đích đến

Nhiều quốc gia phát triển đã coi chôn lấp là giải pháp cuối cùng, chỉ áp dụng cho phần rác không thể tái chế hay thu hồi năng lượng. Nhật Bản, Hàn Quốc, các nước châu Âu đã xây dựng hệ thống xử lý rác dựa trên ba trụ cột: phân loại tại nguồn – công nghệ hiện đại – quản lý minh bạch. Nhờ đó, tỷ lệ chôn lấp giảm xuống mức tối thiểu, trong khi rác trở thành nguồn tài nguyên phục vụ kinh tế tuần hoàn.

Điểm chung của các mô hình thành công là: không xem rác là “gánh nặng”, mà là đầu vào của một chuỗi giá trị mới. Đây cũng chính là tư duy mà Việt Nam đang từng bước tiếp cận, nhưng cần quyết liệt và thực chất hơn.

Lối thoát nào cho Việt Nam?

Để thoát khỏi vòng luẩn quẩn chôn lấp, Việt Nam cần một cú chuyển mạnh về tư duy và hành động.

Trước hết, phải giảm dần vai trò của chôn lấp trong quy hoạch xử lý rác, coi đây là giải pháp tạm thời chứ không phải lâu dài. Song song, cần ưu tiên phát triển các công nghệ xử lý rác hiện đại, phù hợp điều kiện Việt Nam như đốt rác phát điện, tái chế, xử lý sinh học.

Thứ hai, phân loại rác tại nguồn phải trở thành điều kiện bắt buộc, gắn với chế tài rõ ràng và cơ chế khuyến khích cụ thể. Khi người dân thấy việc phân loại mang lại lợi ích thiết thực, hành vi sẽ thay đổi.

Thứ ba, cần thu hút doanh nghiệp công nghệ môi trường tham gia sâu vào chuỗi xử lý rác, thông qua cơ chế đấu thầu minh bạch, giá xử lý hợp lý và cam kết dài hạn. Đây không chỉ là câu chuyện môi trường, mà còn là động lực phát triển kinh tế xanh, tạo việc làm và thu hút đầu tư.

Bao giờ là “bao giờ”?

Câu trả lời không nằm ở một mốc thời gian cụ thể, mà phụ thuộc vào mức độ quyết liệt hôm nay. Nếu vẫn coi xử lý rác là việc “chữa cháy”, Việt Nam sẽ tiếp tục loay hoay với các bãi chôn lấp quá tải. Nhưng nếu xem đây là một chiến lược phát triển bền vững, đầu tư bài bản và dài hạn, vòng luẩn quẩn ấy hoàn toàn có thể bị phá vỡ.

Thoát khỏi chôn lấp không chỉ là thoát khỏi những bãi rác, mà là thoát khỏi tư duy cũ kỹ trong quản lý môi trường. Và điều đó, sớm hay muộn, sẽ quyết định chất lượng sống của chính chúng ta.