Bài toán nan giải: Vì sao tiền tư nhân chưa chịu ‘đổ’ vào năng lượng tái tạo?

Năng lượng tái tạo đang được xem là “chìa khóa vàng” giúp Việt Nam thoát khỏi vòng xoáy phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, giảm phát thải và đảm bảo an ninh năng lượng trong dài hạn. Tuy nhiên, đằng sau những con số ấn tượng về công suất điện mặt trời, điện gió là một thực tế ít được nhắc đến: dòng vốn tư nhân – động lực then chốt của quá trình chuyển dịch năng lượng – đang chững lại. Thu hút đầu tư tư nhân vào năng lượng tái tạo vì thế trở thành một bài toán khó, đòi hỏi lời giải căn cơ và quyết liệt.

Tiềm năng lớn, nhưng vốn tư nhân vẫn “đứng ngoài”

Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có tiềm năng năng lượng tái tạo hàng đầu khu vực Đông Nam Á. Với đường bờ biển dài, số giờ nắng cao và nhu cầu điện tăng trưởng nhanh, thị trường này từng tạo nên “cơn sốt” đầu tư trong giai đoạn 2019–2021. Hàng loạt dự án điện mặt trời, điện gió được triển khai với sự tham gia mạnh mẽ của khu vực tư nhân.

Tuy nhiên, sau giai đoạn bùng nổ ban đầu, làn sóng đầu tư tư nhân bắt đầu chậm lại. Nhiều nhà đầu tư tỏ ra thận trọng, thậm chí rút lui khỏi các kế hoạch dài hạn. Nguyên nhân không nằm ở thiếu tiềm năng, mà ở sự thiếu chắc chắn của môi trường đầu tư.

Những “nút thắt” kìm chân nhà đầu tư

Một trong những rào cản lớn nhất là cơ chế chính sách chưa ổn định và thiếu nhất quán. Việc thay đổi đột ngột các chính sách giá điện (như cơ chế FIT) khiến nhà đầu tư khó xây dựng phương án tài chính dài hạn. Khi lợi nhuận không thể dự báo, rủi ro tăng cao, dòng vốn tư nhân tất yếu sẽ chùn bước.

Bên cạnh đó, hạ tầng truyền tải chưa theo kịp tốc độ phát triển nguồn điện tái tạo. Không ít dự án đã hoàn thành nhưng không thể phát hết công suất do quá tải lưới điện, dẫn đến nguy cơ “đầu tư xong nhưng không bán được điện”. Với khu vực tư nhân, đây là rủi ro khó chấp nhận.

Thủ tục pháp lý kéo dài, chồng chéo giữa các bộ ngành, cùng với khó khăn trong tiếp cận vốn tín dụng xanh cũng là những yếu tố khiến nhiều nhà đầu tư e dè. Đặc biệt, các dự án năng lượng tái tạo đòi hỏi vốn lớn, thời gian thu hồi dài – nếu thiếu cơ chế bảo lãnh và chia sẻ rủi ro, khu vực tư nhân khó có thể “đơn thương độc mã”.

Thu hút vốn tư nhân: Không thể chỉ bằng lời kêu gọi

Thực tế cho thấy, đầu tư tư nhân không đến từ khẩu hiệu, mà đến từ niềm tin. Để tạo dựng niềm tin đó, trước hết cần một khung chính sách dài hạn, minh bạch và ổn định. Thay vì các cơ chế ngắn hạn, Việt Nam cần xây dựng lộ trình giá điện rõ ràng, phù hợp với thị trường nhưng vẫn đủ hấp dẫn để nhà đầu tư yên tâm bỏ vốn.

Song song, việc đầu tư đồng bộ hạ tầng lưới điện là điều kiện tiên quyết. Nhà nước cần đóng vai trò “người mở đường”, còn khu vực tư nhân sẽ là “động cơ tăng tốc”. Mô hình hợp tác công – tư (PPP) trong phát triển lưới điện, lưu trữ năng lượng và công nghệ mới là hướng đi cần được thúc đẩy mạnh mẽ.

Ngoài ra, cơ chế tài chính xanh như tín dụng ưu đãi, quỹ bảo lãnh rủi ro, trái phiếu xanh… cần được hoàn thiện để giảm gánh nặng vốn cho doanh nghiệp tư nhân. Khi rủi ro được chia sẻ hợp lý, dòng vốn sẽ tự nhiên tìm đến.

Lời giải nằm ở sự đồng hành

Thu hút đầu tư tư nhân vào năng lượng tái tạo không phải là câu chuyện của riêng doanh nghiệp hay Nhà nước, mà là bài toán chung của nền kinh tế. Trong bối cảnh cam kết phát thải ròng bằng “0”, nếu thiếu khu vực tư nhân, quá trình chuyển dịch năng lượng sẽ khó đạt được tốc độ cần thiết.

Khi Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, chính sách rõ ràng, hạ tầng đồng bộ và cơ chế minh bạch, tư nhân sẽ không chỉ là người theo sau, mà trở thành lực lượng tiên phong. Lúc đó, năng lượng tái tạo không còn là “cuộc chơi nhiều rủi ro”, mà trở thành một cơ hội đầu tư bền vững – nơi lợi ích kinh tế song hành cùng trách nhiệm môi trường.