Phân loại rác tại nguồn – Vì sao vẫn “đứng hình” sau nhiều năm?

Phân loại rác tại nguồn từng được kỳ vọng là “chìa khóa vàng” để Việt Nam thoát khỏi vòng luẩn quẩn chôn lấp – ô nhiễm – quá tải bãi rác. Chủ trương đã có, luật đã ban hành, thí điểm cũng không ít. Thế nhưng, sau nhiều năm triển khai, bức tranh thực tế vẫn khiến không ít người phải thốt lên: phân loại rác tại nguồn đang… đứng hình.

Chủ trương đúng, nhưng triển khai… chậm nhịp

Luật Bảo vệ môi trường 2020 quy định rõ: hộ gia đình, cá nhân có trách nhiệm phân loại rác sinh hoạt tại nguồn. Nhiều địa phương đã phát thùng rác hai – ba ngăn, tổ chức tuyên truyền rầm rộ, treo băng rôn, khẩu hiệu khắp nơi. Thế nhưng, chỉ sau vài tháng, thùng rác phân loại trở thành… vật trang trí. Rác hữu cơ, vô cơ, tái chế lại bị đổ chung vào một túi, rồi lên cùng một xe rác.

Người dân không sai khi đặt câu hỏi: “Phân loại để làm gì, nếu cuối cùng vẫn bị trộn lại?” Chính sự thiếu đồng bộ trong khâu thu gom – xử lý đã vô tình “dập tắt” động lực phân loại ngay từ đầu.

Điểm nghẽn lớn nhất: hệ thống xử lý chưa theo kịp

Phân loại rác tại nguồn chỉ thực sự có ý nghĩa khi phía sau nó là cả một chuỗi xử lý tương ứng: rác hữu cơ được ủ compost, rác tái chế được thu hồi, rác còn lại được đốt hoặc chôn lấp hợp vệ sinh. Tuy nhiên, tại nhiều địa phương, hệ thống xử lý vẫn chủ yếu dựa vào chôn lấp, công nghệ tái chế – đốt rác phát điện còn hạn chế.

Khi nhà máy xử lý chưa sẵn sàng “đón” rác đã phân loại, việc yêu cầu người dân thay đổi thói quen chỉ mang tính hình thức. Phân loại mà không có “đầu ra”, sớm muộn cũng thất bại.

Ý thức người dân: không thể chỉ trông chờ vào khẩu hiệu

Không thể phủ nhận, thói quen sinh hoạt của một bộ phận người dân vẫn là rào cản lớn. Phân loại rác đòi hỏi sự kiên nhẫn, đều đặn mỗi ngày, trong khi lợi ích lại không nhìn thấy ngay. Khi không có chế tài đủ mạnh, không có khuyến khích rõ ràng, người dân dễ quay lại cách làm cũ: “tiện đâu vứt đó, gom một túi cho nhanh”.

Ở nhiều quốc gia, phân loại rác được gắn với lợi ích kinh tế: phí thu gom thấp hơn, hoàn tiền khi trả chai lọ, hoặc xử phạt nghiêm nếu vi phạm. Trong khi đó, tại Việt Nam, việc xử phạt gần như chưa được thực thi, còn cơ chế khuyến khích thì mờ nhạt.

Chính quyền lúng túng, doanh nghiệp chưa được “mở đường”

Không ít địa phương thừa nhận gặp khó khi triển khai phân loại rác: thiếu kinh phí, thiếu nhân lực giám sát, thiếu mô hình phù hợp với điều kiện thực tế. Việc xã hội hóa công tác thu gom – xử lý rác vẫn còn nhiều rào cản về cơ chế, chính sách.

Doanh nghiệp công nghệ môi trường sẵn sàng đầu tư hệ thống xử lý rác phân loại, nhưng lại “chùn chân” vì đầu vào không ổn định, chính sách hỗ trợ chưa rõ ràng. Khi doanh nghiệp chưa được trao vai trò trung tâm, phân loại rác vẫn chỉ dừng ở mức… phong trào.

Bài toán truyền thông: nói nhiều nhưng chưa trúng

Tuyên truyền phân loại rác lâu nay vẫn mang tính khẩu hiệu, thiếu những thông điệp gần gũi và thực tế. Người dân được yêu cầu “hãy phân loại vì môi trường”, nhưng ít khi được giải thích: nếu không phân loại, hậu quả cụ thể là gì? Bãi rác quá tải ra sao? Chi phí ngân sách tăng thế nào? Sức khỏe cộng đồng bị ảnh hưởng trực tiếp ra sao?

Khi lợi ích – hệ quả chưa được “chạm” tới đời sống hàng ngày, phân loại rác khó trở thành hành vi tự giác.

Muốn thoát “đứng hình”, cần làm gì?

Phân loại rác tại nguồn không thể thành công nếu chỉ yêu cầu người dân thay đổi, trong khi hệ thống phía sau vẫn giẫm chân tại chỗ. Cần đồng thời:

• Đầu tư hạ tầng xử lý phù hợp với rác đã phân loại.
• Trao cơ hội cho doanh nghiệp công nghệ môi trường tham gia sâu vào chuỗi xử lý.
• Áp dụng chế tài đủ mạnh song song với cơ chế khuyến khích.
• Truyền thông thực chất, gắn phân loại rác với lợi ích cụ thể và trách nhiệm cộng đồng.

Nếu không giải được những “điểm nghẽn” này, phân loại rác tại nguồn sẽ còn tiếp tục… đứng hình, trong khi rác thải vẫn ngày một chất cao, và cái giá môi trường phải trả thì ngày càng đắt đỏ.