Phân loại rác tại nguồn: Thiếu đồng bộ – thừa bất cập

Khi ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng, việc phân loại rác tại nguồn được xem là giải pháp then chốt giúp giảm tải cho các bãi chôn lấp, tiết kiệm tài nguyên và nâng cao hiệu quả tái chế. Tuy nhiên, thực tế triển khai tại nhiều địa phương ở Việt Nam đang bộc lộ hàng loạt bất cập, khiến cho mục tiêu “xử lý rác thông minh” vẫn còn là giấc mơ xa vời.

1. Thiếu đồng bộ trong chính sách và thực thi

Một trong những bất cập nổi bật là sự thiếu đồng bộ giữa chủ trương và hành động. Dù Nhà nước đã ban hành nhiều văn bản pháp luật, như Luật Bảo vệ môi trường 2020, yêu cầu phân loại rác tại nguồn, nhưng quá trình triển khai lại thiếu quyết liệt, chưa có chế tài đủ mạnh. Một số địa phương thí điểm rầm rộ ban đầu nhưng sau đó không duy trì được, dẫn đến tình trạng “đầu voi đuôi chuột”.

2. Cơ sở hạ tầng và phương tiện thu gom còn yếu kém

Phân loại rác tại nguồn chỉ thực sự hiệu quả nếu có hệ thống thu gom, vận chuyển và xử lý tương ứng. Thế nhưng, hiện nay tại nhiều khu vực, rác sau khi được người dân phân loại vẫn bị thu gom chung vào một xe, đổ chung vào một bãi. Điều này không chỉ làm mất niềm tin của người dân mà còn khiến công sức phân loại trở thành vô nghĩa. Ngoài ra, số lượng thùng rác chuyên biệt (hữu cơ, vô cơ, tái chế…) còn rất hạn chế, đặc biệt ở vùng nông thôn và các khu dân cư cũ.

3. Thiếu nhận thức và thói quen phân loại của người dân

Không thể phủ nhận rằng phần lớn người dân chưa có thói quen phân loại rác. Nguyên nhân chủ yếu đến từ sự thiếu hiểu biết, thiếu tuyên truyền sâu rộng và thiếu sự hướng dẫn cụ thể từ chính quyền cơ sở. Nhiều người vẫn cho rằng việc phân loại là phiền phức, không cần thiết, hoặc cho rằng “rồi cũng bị đổ chung”, dẫn đến tâm lý thờ ơ, đối phó.

4. Trách nhiệm giữa các bên chưa rõ ràng

Việc phân loại rác tại nguồn đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa người dân, chính quyền, đơn vị thu gom và nhà máy xử lý. Tuy nhiên, hiện nay trách nhiệm giữa các bên còn mơ hồ. Khi xảy ra sai sót hay thất bại trong triển khai, không ai đứng ra chịu trách nhiệm. Sự thiếu minh bạch và thiếu phối hợp này tạo ra vòng luẩn quẩn không lối thoát.

5. Giá trị kinh tế từ rác chưa được khai thác hiệu quả

Nếu có chính sách hợp lý, rác hoàn toàn có thể trở thành tài nguyên quý giá. Tuy nhiên, ở Việt Nam, hoạt động tái chế chủ yếu do khu vực phi chính thức thực hiện, thiếu sự kiểm soát và đầu tư bài bản. Nguồn rác đầu vào lẫn lộn, khó xử lý khiến nhiều doanh nghiệp tái chế ngần ngại tham gia. Điều này làm giảm sức hấp dẫn kinh tế của mô hình phân loại rác.

Giải pháp nào để tháo gỡ nút thắt?

Để khắc phục những bất cập trên, cần một loạt giải pháp đồng bộ và thực chất:

• Tăng cường truyền thông và giáo dục ý thức người dân, không chỉ qua khẩu hiệu mà bằng hành động cụ thể, dễ hiểu và gần gũi.
• Đầu tư bài bản cho cơ sở hạ tầng, từ thùng rác phân loại, xe chuyên dụng đến nhà máy xử lý phù hợp với từng loại rác.
• Thể chế hóa trách nhiệm rõ ràng giữa các bên, có chế tài nghiêm minh và khuyến khích kinh tế để thúc đẩy các mô hình xã hội hóa xử lý rác.
• Tận dụng công nghệ và chuyển đổi số trong quản lý rác thải, tạo ra các mô hình theo dõi, đánh giá và phản hồi nhanh chóng giữa chính quyền và người dân.

Phân loại rác tại nguồn không phải là chuyện của riêng ai, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Những bất cập hiện nay không thể xóa bỏ trong một sớm một chiều, nhưng nếu có sự chung tay từ chính quyền đến người dân, từ chính sách đến thực tiễn, chúng ta hoàn toàn có thể kỳ vọng vào một môi trường sạch đẹp và một nền kinh tế tuần hoàn bền vững.