Chuyển đổi chính quyền hai cấp: Ai lo rác mỗi ngày?

Trong tiến trình đổi mới và tinh gọn bộ máy, nhiều địa phương trên cả nước đang triển khai chuyển đổi mô hình chính quyền từ ba cấp (xã, huyện, tỉnh) xuống hai cấp (cấp tỉnh và cấp xã. Quá trình này mở ra cơ hội nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, song cũng đặt ra không ít thách thức, đặc biệt trong lĩnh vực quản lý rác thải – một vấn đề vừa mang tính dân sinh bức thiết, vừa liên quan mật thiết đến mục tiêu phát triển bền vững.

Khi bộ máy thay đổi, rác vẫn… sinh ra mỗi ngày

Ở nhiều địa phương, trước đây công tác quản lý chất thải sinh hoạt được phân cấp mạnh cho chính quyền cấp xã. Việc thu gom, phân loại rác, tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng, giám sát hoạt động thu gom tư nhân… đều do cấp xã tổ chức và chịu trách nhiệm. Nay, khi chính quyền cấp xã không còn là một cấp hành chính độc lập (trong các mô hình thí điểm), vai trò này được chuyển lên cấp tỉnh hoặc các cơ quan chuyên môn trực thuộc.

Tuy nhiên, sự thay đổi này không thể diễn ra một cách “cơ học”. Nếu không có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về nguồn lực, nhân sự, cơ chế phối hợp và giám sát, nguy cơ đứt gãy trong chuỗi quản lý rác là điều có thể nhìn thấy trước. Việc rác tồn đọng, phân loại sai quy định, hoặc các điểm trung chuyển tự phát mọc lên có thể sẽ tái diễn, ảnh hưởng nghiêm trọng đến vệ sinh môi trường, mỹ quan đô thị và sức khỏe cộng đồng.

Cần một khung quản lý linh hoạt – rõ người, rõ việc

Trong bối cảnh đó, bài toán đặt ra là: làm thế nào để quản lý rác thải hiệu quả khi không còn sự tham gia trực tiếp của chính quyền cấp xã như trước? Câu trả lời nằm ở việc thiết lập một khung quản lý linh hoạt, rõ người chịu trách nhiệm, rõ quy trình, rõ chế tài và minh bạch trong giám sát cộng đồng.

Đầu tiên, cần xây dựng lộ trình chuyển giao cụ thể, trong đó các nhiệm vụ trước đây thuộc xã phải được “giao kèm trách nhiệm” cho các đơn vị mới. Không chỉ là chuyển giao nhiệm vụ, mà cần đi kèm nguồn lực: con người, ngân sách, và cả công cụ pháp lý. Đội ngũ cán bộ cấp cơ sở, dù không còn là cán bộ xã, vẫn cần được giữ lại ở vị trí “gần dân, sát dân” – làm đầu mối triển khai công tác quản lý môi trường tại khu dân cư.

Thứ hai, việc ứng dụng công nghệ là chìa khóa để nâng cao hiệu quả. Các nền tảng số có thể giúp theo dõi lịch trình thu gom, phản ánh vi phạm, giám sát khối lượng rác… tạo ra sự minh bạch và thúc đẩy người dân cùng tham gia giám sát. Nơi nào rác bị ứ đọng, nơi nào có hành vi đổ trộm – người dân có thể phản ánh ngay lập tức lên hệ thống để cơ quan chức năng xử lý.

Tăng cường phối hợp công – tư, dựa vào dân để làm sạch môi trường

Quản lý rác thải không thể chỉ là chuyện của “Nhà nước lo hết”. Khi chính quyền tinh gọn, cần phát huy vai trò của người dân và khu vực tư nhân. Các doanh nghiệp thu gom cần được chuyên nghiệp hóa, ký hợp đồng rõ ràng, có cơ chế thưởng – phạt minh bạch. Cộng đồng dân cư, tổ dân phố, ban quản lý chung cư… cần được “trao quyền” trong việc giám sát và phản ánh các vấn đề môi trường.

Đặc biệt, nên xem trọng công tác truyền thông thay đổi hành vi. Việc phân loại rác tại nguồn, giảm rác thải nhựa, tái sử dụng – tái chế… không thể thành công nếu chỉ trông chờ vào chế tài. Khi người dân hiểu, tin và cùng hành động, việc quản lý rác mới có thể đi vào chiều sâu và bền vững.

Đổi mới mô hình chính quyền phải gắn liền với đổi mới cách quản lý rác

Chuyển đổi chính quyền hai cấp là bước tiến trong cải cách hành chính, nhưng để bước tiến ấy không tạo ra “khoảng trống” trong quản lý rác thải, cần sự chuẩn bị đồng bộ từ thể chế đến nhân lực, từ công nghệ đến cộng đồng. Rác thải sẽ không chờ hệ thống ổn định mới phát sinh – vì vậy, siết chặt quản lý rác trong giai đoạn chuyển đổi không chỉ là cần thiết, mà là một phép thử của năng lực quản trị hiện đại.