Biến rác thành điện: Cơ hội vàng hay canh bạc mạo hiểm?

Mỗi ngày, Việt Nam phát sinh hàng chục nghìn tấn rác thải sinh hoạt. Núi rác ngày một cao, bãi chôn lấp quá tải, người dân sống quanh khu xử lý rác liên tục kêu cứu vì mùi hôi, nước rỉ rác và nguy cơ ô nhiễm kéo dài. Trong bối cảnh đó, công nghệ đốt rác phát điện (Waste-to-Energy – WtE) được nhắc đến như một “lối thoát thông minh”: vừa xử lý rác, vừa tạo ra điện năng. Nhưng liệu đây có thực sự là cơ hội vàng hay chỉ là một canh bạc mạo hiểm nếu đi sai hướng?

Khi rác không còn là thứ bỏ đi

Về bản chất, rác sinh hoạt chứa một lượng năng lượng không nhỏ. Nếu được xử lý bằng công nghệ phù hợp, rác có thể trở thành nhiên liệu thay thế cho than đá, dầu mỏ – những nguồn năng lượng hóa thạch đang dần cạn kiệt. Đốt rác phát điện giúp giảm mạnh tỷ lệ chôn lấp, tiết kiệm quỹ đất, hạn chế phát sinh khí methane – loại khí gây hiệu ứng nhà kính mạnh gấp nhiều lần CO₂.

Ở nhiều quốc gia phát triển như Nhật Bản, Đức hay Thụy Điển, WtE không còn là khái niệm mới. Thậm chí, có nơi còn phải… nhập khẩu rác để vận hành nhà máy điện. Điều này cho thấy, nếu làm đúng, rác thực sự là tài nguyên bị bỏ quên.

“Miếng bánh” hấp dẫn cho bài toán năng lượng

Với Việt Nam, nơi nhu cầu điện tăng trung bình 8–10% mỗi năm, đốt rác phát điện mang lại nhiều lợi ích cùng lúc: xử lý rác, bổ sung nguồn điện, giảm phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch và góp phần thực hiện cam kết Net Zero 2050.

Một nhà máy WtE quy mô vừa có thể xử lý hàng trăm tấn rác mỗi ngày, cung cấp điện cho hàng chục nghìn hộ dân. Đặc biệt, với các đô thị lớn, nơi rác thải tập trung dày đặc, mô hình này được kỳ vọng là lời giải “một mũi tên trúng nhiều đích”.

Không khó hiểu khi WtE được gọi là “mỏ vàng mới” trong ngành môi trường.

Nhưng vì sao vẫn bị xem là canh bạc?

Câu trả lời nằm ở hai chữ: công nghệ và quản trị.

Đốt rác không đúng chuẩn có thể trở thành thảm họa môi trường. Khí thải chứa dioxin, furan, tro xỉ không được xử lý an toàn… tất cả đều có thể gây tác động nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng. Trên thế giới, đã từng có những dự án WtE thất bại vì chọn công nghệ lạc hậu, vận hành kém, hoặc chạy theo công suất mà bỏ qua yếu tố môi trường.

Bên cạnh đó, chi phí đầu tư ban đầu rất lớn, lên tới hàng nghìn tỷ đồng. Nếu thiếu quy hoạch dài hạn, thiếu nguồn rác ổn định hoặc không có cơ chế giá điện hợp lý, nhà máy dễ rơi vào cảnh “đắp chiếu”. Khi đó, WtE không còn là cơ hội, mà trở thành canh bạc đắt đỏ bằng tiền thuế và niềm tin của người dân.

Ranh giới mong manh giữa thành công và thất bại

Điều quyết định không phải là “có nên đốt rác phát điện hay không”, mà là đốt bằng công nghệ gì, ở đâu và cho ai. WtE không thể là giải pháp đại trà nếu thiếu phân loại rác tại nguồn. Rác lẫn quá nhiều chất ướt, chất nguy hại sẽ làm giảm hiệu suất đốt và tăng rủi ro ô nhiễm.

Ngoài ra, sự minh bạch trong giám sát môi trường, công khai dữ liệu khí thải, sự tham gia của cộng đồng là yếu tố sống còn. Một dự án WtE chỉ thành công khi người dân tin rằng nhà máy đang bảo vệ họ, chứ không phải đặt họ vào thế đánh cược sức khỏe.

Cơ hội vàng – nếu đi đúng đường

Biến rác thành điện không phải là phép màu, nhưng cũng không phải canh bạc mù quáng. Đây là bài toán cần lời giải thông minh, kết hợp giữa công nghệ hiện đại, chính sách phù hợp và trách nhiệm xã hội.

Nếu làm đúng, WtE sẽ giúp Việt Nam từng bước thoát khỏi “vòng luẩn quẩn chôn lấp”, biến rác thành nguồn năng lượng có ích, giảm áp lực môi trường và mở ra hướng đi mới cho kinh tế xanh. Nếu làm sai, cái giá phải trả không chỉ là tiền, mà còn là môi trường và sức khỏe của nhiều thế hệ.

Cơ hội đã ở trước mắt. Vấn đề còn lại là: chúng ta đang đầu tư bằng tầm nhìn dài hạn, hay đang chơi một canh bạc ngắn hạn với rác thải?